Vandaag 40 jaar geleden: première van de Nederlandse film ‘Op Hoop van Zegen’

Bijna vijf maanden werkte toen regisseur Guido Pieters aan de verfilming van Herman Heijermans’ Op Hoop van Zegen.

Dankzij een strak financieel beleid en het nodige scheldwerk om het onmogelijke mogelijk te maken, slaagde hij erin de film binnen het gestelde budget af te ronden.

In de rolprent schitterden naast Danny de Munk ook acteurs als Huub Stapel en Kitty Courbois.

Er heerste toen een doodse stilte in de pikdonkere studio van het immense Engelse Pinewood Studio-complex.

Iedereen was in afwachting van de aanwijzingen van regisseur Guido Pieters.

Een replica van het vissersschip ‘Op Hoop van Zegen’ dobberde rusteloos in een enorm bassin, waar de ondergang van de schuit uit het beroemde boek van Herman Heijermans werd gefilmd.

Pieters had bewust gewacht met de verdrinkingsscènes totdat de allerlaatste locatie-opnames gemaakt waren.

Volgens het verhaal van Heijermans verging het schip Op Hoop van Zegen met man en muis doordat een gewetenloze reder het wrakke schip, ondanks de waarschuwingen van ervaren schippers, toch op visvangst stuurde.

Acteurs Jaap Stobbe, Niek Pancras en Danny de Munk vormden een deel van de bemanning van het schip dat op volle zee verging.

Met zijn handen als een megafoon riep Pieters over de set dat Danny naar het voordek moest gaan zodra het teken ‘actie’ werd gegeven.

Even later klauterde de jonge acteur strompelend naar het voordek, terwijl hij voortdurend omver werd geblazen door kunstmatige golven.

Hoestend en proestend bereikte Danny de voorplecht, waar hij volgens het script een losgeschoten stag opnieuw moest vastmaken.

Pieters stopte de scène echter, omdat hij vond dat Danny niet angstig genoeg keek, waarna de scène opnieuw gedaan moest worden.

Zonder te morren begaf het jonge Nederlandse acteertalent zich opnieuw naar het achterschip om voor de tweede keer aan de loodzware scène te beginnen.

Duizenden liters water werden over hem uitgestort voordat Pieters tevreden was.

Danny verklaarde naderhand dat het erbij hoorde en dat je het goed moest doen als je iets wilde doen.

Pieters had vijf dagen uitgetrokken om de rampscènes op te nemen in de Pinewood Studio’s, die gespecialiseerd zijn in speciale effecten, maar dat vond hij eigenlijk veel te kort.

Pas na een hevige woede-uitbarsting richting de verantwoordelijke studiomanager werd de klus inderdaad in vijf dagen geklaard.

Pieters vertelde dat men zich daar niet kon voorstellen dat zij in staat waren om met een budget van vijf miljoen gulden, nog niet eens een vijfde van een gemiddelde Amerikaanse productie, deze film te maken.

De mensen dachten daar dat ze over ongelimiteerde bedragen konden beschikken.

Als een dergelijke scène in een Amerikaanse mammoetproductie had gezeten, was er zeker een maand voor uitgetrokken.

Pieters’ optimistische verwachting om na de studio-opnamen direct met de ruwe montage van ‘Op Hoop van Zegen’ te kunnen beginnen, werd echter de grond in geboord.

Na het zien van de eerste proefopnames bleken echte zeescènes absoluut noodzakelijk, omdat er te veel studiowerk te zien was.

Er was echt zeemateriaal nodig.

Speciaal voor deze opnamen werd het schip Knorrur, een van oorsprong Canadese vissersboot die door een Nederlander was gekocht, omgebouwd tot een exacte replica van de in de studio gebruikte Op Hoop van Zegen.

Twee weken lang werd er met deze schuit een groot aantal zee-opnamen gemaakt.

Daaronder bevond zich ook de scène waarin de ten ondergang gedoemde vissers, na wekenlang geen sterveling te hebben gezien, op de onmetelijke zee een Franse driemaster ontmoetten.

Deze scène vormde de belangrijkste opname van de inderhaast toegevoegde zeetrip.

Tot tweemaal toe liet Pieters de logge schepen op elkaar afstevenen voordat hij vond dat hij voldoende materiaal had geschoten.

Krakend zette de ‘Op Hoop van Zegen’, vol onder zeil, vervolgens koers naar de tijdelijke thuishaven Scheveningen.

Zelfs de laatste minuten op zee werden dankbaar gebruikt om extra close-ups te maken en de zonsondergang te filmen.

Pieters gaf aan dat ze elk moment benutten, omdat ze anders helemaal in tijdnood zouden komen te zitten.

De speelfilm ‘Op Hoop van Zegen’, met hoofdrollen voor Huub Stapel, Kitty Courbois, Renée Soutendijk, Willeke van Ammelrooy en Danny de Munk en onder regie van Guido Pieters, ging op donderdag 7 augustus 1986 in première.

Ondanks de hoge verwachtingen en de inzet van bekende namen trok de film uiteindelijk slechts 247.824 bezoekers naar de bioscoop, wat voor de producenten uitliep op een financieel verlies.

Toch werd het werk van de makers niet geheel over het hoofd gezien: in 1989 ontving de film de Publieksprijs op het Nederlands Film Festival.

Rond de productie waren er diverse opmerkelijke feiten.

De spectaculaire scène waarin het schip vergaat, besloeg slechts 5 procent van de totale filmduur, maar kostte met zo’n 500.000 gulden (omgerekend ongeveer 226.890 euro, wat wat betreft huidige koopkracht neerkomt op circa 450.000 tot 500.000 euro) een aanzienlijk deel van het totale budget.

Buiten de studio-opnamen in Engeland vonden de buitenopnames grotendeels plaats in het Zuid-Hollandse Goedereede en het Zeeuwse Yerseke.

Ook bij de casting verliep niet alles vanzelfsprekend; zo solliciteerde Piet Römer naar de rol van de wrede reder Bos, maar de keuze viel uiteindelijk op Rijk de Gooyer.

De muziek voor de film werd geschreven door Rogier van Otterloo.

Gisteren nog vandaag

Vandaag 95 jaar geleden, overleed de Nederlandse toneelschrijver Herman Heijermans. (03-12-1864/22-11-1924)

Het jaar ervoor was hij in maart gelauwerd in het Gentse NTG.

Heijermans groeide op als oudste zoon in een liberaal joods gezin met elf kinderen.

Herman Heijermans was de jongere broer van de beeldende kunstenares Marie Heijermans en de kinderboekenschrijfster Ida Heijermans (1861-1943) en de oudere broer van de sociaal geneeskundige Louis Heijermans.

In 1893 begon Heijermans als toneelrecensent bij de net opgerichte krant De Telegraaf.Hij schreef felle kritieken en creëerde daarmee al snel veel vijanden.

Hij begon zelf ook toneelstukken te schrijven, die zeer sociaal betrokken waren.

Voorbeelden zijn Ghetto (1898), over de bedompte, orthodox-joodse sfeer van sjacheraars en voddenkooplieden, Glück auf! (1911) over de gruwelijke ramp in de mijn Radbod in Westfalen, en het zeer bekende Op hoop van zegen (1900), over de zware omstandigheden van de vissers.

De indrukken hiervoor had hij onder meer opgedaan in Scheveningen en Katwijk aan Zee, waar hij enkele jaren woonde en bevriend raakte met de schilder Jan Toorop.

De meeste van zijn stukken gingen in première bij de Nederlandsche Toneel Vereniging in Amsterdam, waar Esther de Boer-van Rijk de voornaamste protagoniste was, vooral als Kniertje in Op hoop van zegen en als Eva Bonheur.

Heijermans was ook zeer actief in de socialistische beweging. Hij was in 1897 lid geworden van de in 1894 opgerichte Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP, de voorloper van de PvdA) en schreef voor die partij in 1898 het propagandastuk Puntje.

Begin jaren twintig van de 20e eeuw was Heijermans korte tijd directeur van Theater Carré.Heijermans schreef behalve onder eigen naam ook onder enkele pseudoniemen, waaronder Samuel Falkland (voor de korte verhalen, de Falklandjes, Koos Habbema, Hans Lidi Ficor en Hans Müller.

Herman Heijermans was van 1901-1918 getrouwd met de cabaretzangeres Maria Sophia Peers (1871-1944).

Hun dochter Hermine (1902-1983) maakte naam als publiciste; ze schreef o.a. “Mijn vader Herman Heijermans, leven naast roem” (1973), het matig ontvangen Boekenweekgeschenk 1976 “Snikken en Smartlapjes”, “Leven met Eros” (1979) en “Jaren vol galgenhumor – 1940-1945” (1981), en in de jaren 60 en 70 schreef ze columns voor Sekstant, het tijdschrift van de NVSH.

Tijdens zijn bezoek een jaar voor zijn dood in Gent.

Besprak RDK als Jean Ray in “Le Journal de Gand” van 26 maart deze huldiging, die gepaard ging met de opvoering van het toneelstuk “Schakels” (een sociaal drama) van Heijermans, het toneelstuk waarmee hij in 1903 was gedebuteerd. RDK noteert onder meer:“Ce fut une merveille d’art.Aussi le public fit-il une longue ovation au célèbre artiste hollandais.Présents dans la loge des autorités: MM. Anseele et Vercammen, échevins.Des discours furent prononcés par MM. Anseele, Van Ryn et un délégué hollandais. Discours qui ne restèrent pas dans le cadre littéraire qui leur eut convenu; la politique, même la mieux comprise, ne peut que ternir l’art et la littérature.M. Heyermans remercia en quelques mots et des fleurs lui furent remises.

Herman Heijermans overleed in 1924 op 59-jarige leeftijd in zijn huis in Zandvoort aan de gevolgen van kanker.

Zijn begrafenis, georganiseerd door de SDAP, vond plaats in Amsterdam. Illustratief voor zijn populariteit is het grote aantal belangstellenden langs de route van de lijkkoets van Zandvoort naar Amsterdam: de mensen stonden rijen dik.

Vijf jaar later op 22 november 1929 onthulling van het Herman Heijermans monument door de heer Floor Wibaut in het Vondelpark en dit gemaakt door de beeldhouwer J. Mendes da Costa.(Diverse bronnen, Geert Vandamme en Wikipedia)