In mijn eetplaats hangt een grote ingelijste fotomontage die me elke dag even stil doet staan, maar vandaag des te meer.
Het is 11 november, de dag waarop de wapens in 1918 zwegen en we stilstaan bij de ontelbare slachtoffers van het oorlogsgeweld.
Juist op deze dag deel ik graag een beeld dat voor onze familie een heel persoonlijke betekenis heeft, en dat voor mij onlosmakelijk verbonden is met de muziek van Willem Vermandere en zijn aangrijpende nummer ‘Duizend soldaten’.
Willem Vermandere werd geboren op 9 februari 1940 in Lauwe en groeide op in een familie van ambachtslieden, waar hij het beeldhouwen en houtsnijden met de paplepel meekreeg.
Naast zijn opleiding tot beeldhouwer aan het Hoger Instituut Sint-Lucas in Gent vond hij al vroeg zijn stem in de muziek.
Gewapend met een gitaar, klarinet en een warm, ongepolijst Westhoeks dialect begon hij in de jaren zestig liedjes te schrijven over het alledaagse leven, het boerenbestaan, geloof en twijfel, en het weidse landschap van West-Vlaanderen.
In 1968 debuteerde hij met de lp Liedjes van de Westhoek, waarmee hij direct een vaste waarde werd binnen de kleinkunst en het chanson.
Zijn veelzijdigheid als beeldend kunstenaar en muzikant vloeide altijd naadloos in elkaar over: zijn beelden van hout en steen ademen dezelfde ruwe tederheid en menselijkheid als zijn muziek.
Die verbondenheid met zijn heimat en haar geschiedenis kreeg een monumentale uitdrukking in ‘Duizend soldaten’, afkomstig van zijn album Lat mie maar lopen uit 1981.
Wandelend over de militaire begraafplaatsen tussen de eindeloze rijen witte grafstenen zong hij niet over heroïek, maar over diepe verstilling, het absurde verlies van jonge levens en de aarde die hen allen gelijk heeft gemaakt.
Het lied groeide uit tot een universeel erfgoed dat ook latere generaties bleef inspireren.
Zo bracht streekgenoot Wannes Cappelle in het najaar van 2014, precies een eeuw na het uitbreken van de Groote Oorlog, een bloedmooie en ingetogen cover van het nummer tijdens de herdenkingsprojecten rond 100 jaar Eerste Wereldoorlog.
Daarmee bewees hij eens te meer hoe tijdloos en krachtig Vermandere’s boodschap blijft.
Diezelfde ontluisterende realiteit van de oorlog tekent ons eigen familieverhaal op de fotomontage aan mijn muur.
We zien hier Maurice Joseph Stepman, geboren op 16 mei 1890 te Gent, samen met zijn broer Jozef Stepman, de man die later de vader van mijn marraine zou worden.
In de chaotische begindagen van de Eerste Wereldoorlog behoorde Maurice tot de dappere lichting jonge Belgische mannen die de brute Duitse overmacht moesten opvangen.
Zijn lot werd al heel vroeg bezegeld. Maurice overleed officieel op 18 augustus 1914 in de regio Tienen, exact veertien dagen na de Duitse inval op 4 augustus.
Net buiten Tienen vond die dag een van de bloedigste vroege achterhoedegevechten van het Belgische leger plaats: de Slag bij Sint-Margriete-Houtem.
De Belgische troepen, waaronder de Jagers te Voet, probeerden daar wanhopig de aftocht van het hoofdleger richting de Vesting Antwerpen te dekken.
De eenheden werden overweldigd door Duitse artillerie en infanterie, en Maurice sneuvelde in deze meedogenloze vuurlinie.
Omdat zijn lichaam in de chaos destijds niet individueel kon worden geïdentificeerd, staat Maurice officieel als vermist te boek.
Op de plek waar hij het leven liet, bevindt zich nu een serene Belgische militaire begraafplaats waar veel van zijn directe regimentskameraden rusten.
Het is de streek waar ook hij zijn laatste rustplaats vond, terwijl zijn naam eveneens vermeld staat onder de gewelven van de Menenpoort in Ieper, tussen al die duizenden andere vermiste gesneuvelden, precies zoals Vermandere en later Cappelle het bezingen in ‘Duizend soldaten’.
Jozef overleefde de oorlog wel.
Als beroepsmilitair keerde hij na de oorlog terug naar Verviers, waar hij zijn loopbaan voortzette als muzikant in het leger.
Het diepe gemis van zijn oudere broer bleef echter altijd aanwezig.
Wat dit werk aan de muur zo bijzonder maakt, is dat het na de oorlog, vermoedelijk in de vroege jaren twintig, werd gecreëerd als een blijvend eerbetoon toen de officiële postume medailles van Maurice aan de rouwende familie werden overhandigd.
Het geheel werd vervaardigd met de zogeheten crayon- of houtskooltechniek, waardoor het de sfeer ademt van een echt handgemaakt kunstwerk.
De gezichten, de haren en vooral de contouren van de uniformen, zoals de scherpe lijnen langs de mouwen en de schaduwen bij de knopen, zijn met een vaste hand en fijn potlood- en houtskoolwerk opgehaald.
Ook de insignes op de staande kragen, de herkenbare jachthoorns van de Jagers te Voet (Chasseurs à pied), en de twee medailles op de borst van de linker man, waaronder het Oorlogskruis en de IJzermedaille of het Vuurkruis, werden met uiterste precisie handmatig met grafiet aangescherpt en opgelicht om ze extra diepte en glans te geven, omdat vroege fotografische vergrotingen destijds veel scherpte verloren.
De zachte, ietwat bewolkte achtergrond achter de twee mannen is kenmerkend voor de veegtechniek, het doezelen, waarmee storende elementen uit de oorspronkelijke studiofoto werden weggewerkt, zodat de broers monumentaal naar voren komen.
Omdat de twee broers hier poseren als trotse getuigen van de Grote Oorlog, schakelde de familie een academisch geschoolde jonge kunstenaar uit Steendorp in om dit prestigieuze herdenkingswerk te realiseren: Dis Van Raemdonck (1901 – 1971).
Hij studeerde aan de academies van Temse, Sint-Niklaas, Doornik en Antwerpen, waar hij later van 1947 tot 1966 zelf lesgaf als leraar. Van Raemdonck gold als een lyrisch talent dat vooral taferelen rond het Scheldeland, de zee en havens vastlegde, vaak balancerend tussen impressionisme en expressionisme met een warm kleurgebruik.
Hij had een eigen atelier aan de Schelderanden en voer met een jacht het water op om te schetsen.
Hij vereeuwigde zijn geboortedorp meermaals, met als bekend voorbeeld zijn schilderij Steenbakkerij te Steendorp uit 1933.
Werken van zijn hand bevinden zich vandaag in de vaste collecties van musea in Antwerpen, Gent, Sint-Niklaas en Verviers, en zijn haven- en Scheldegezichten duiken nog geregeld op bij kunstveilingen.
Dit kader is daarmee niet alleen een schitterend tastbaar bewijs van de vroege wisselwerking tussen fotografie en beeldende kunst, maar bovenal een blijvende herinnering aan Maurice en Jozef.
Zo smelten op deze herdenkingsdag het universele vredeslied van Willem Vermandere en het tastbare aandenken aan onze eigen voorouders samen.
Zolang we hun namen en hun verhalen blijven delen, blijven ze deel uitmaken van onze familiegeschiedenis en herinneren ze ons aan de eeuwige kostbaarheid van vrede.
